Январьын икымше кечынже «Кугу сорта» чимарий юмыйӱла общиным  ыштыше Василий Тихонович Якмановын шочмыжлан 130 ий темын. Марий биографический энциклопедийлан ӱшанаш гын, тудо Оршанка  районышто 1882 ийыште икмарда кресаньык ешыште шочын. Ешыжге «Кугу сорта» сектыш ушнен. Тидлан кӧрак да кугыжан правительствыж ваштареш кайымыжлан ятыр гана арестоватленыт. Сибирьыште ссылкыште лийын. 1911-1912 ийлаште Финляндийыште шымлызе У.Голмберг да Ю.Вихман дене пырля марий калыкын этнографийжым шымлен, вара Австро-Венгрийыште Э.Бекелан марий йылмым шымлаш полшен. Уфимский губернийыште марий национальный толкыныш ушнен, «Марий ушем» организацийым, марий батальоным ыштымаште участвоватлен, пытартышыжлан мурымат возен. 1917 ийыште Бирскыште эртыше марий-влакын икымше всероссийский съездыштын делегатше лийын. 1919 ийыште РКП(б) радамыш пурен. 1920-шо ийлаште Краснококшайскыште лекше газет ден журнал-влак дене кылым кучен. 1928 ийыште сулен налме канышыш каен да кумлымшо ийлаште Москваш илаш куснен. Но 1937 ийыште тудым арес­товатленыт да «буржуазно-националистический организацийын» ик вуйлатышыже семын репрессироватленыт. Йошкар-Оласе тюрьмаште шкенжым шке пытарен.

Тул олмеш — вӱд, шыл олмеш — мӱй...

Кочо пӱрымашан марий айдемын эн палемдалт кодшо илыш кышаже «Кугу сорта» чимарий секта дене кылдалтын. Шымлызе-влакын палемдымышт почеш, «Кугу сорта» (Чи-мари) - синкретический секта, православийын элементше-влакым кучылтшо тошто марий верам уша. ХIХ курымын 70-шо  ийлаштыже Вятка губернийын Яраҥ уездыштыже илыше, тынеш пурышо-влак коклаште шочын. Татар-влакын марий калык коклаш ислам верам виеш шыҥдараш тӧчымыштат тидлан полшен. ХIХ курымышто ты сектым осалым кондышылан шотленыт. Садлан 1893 ийыште тудын ончылъеҥже-влакым Сибирьыш ссылкыш колтеныт. Амнистийлан кӧра нуным 1896 ийыште эрыкыш луктыныт, но Вятка губерний деч ӧрдыжтӧ гына лакемаш разрешенийым пуэныт.

Тудо пагытыште «Кугу сорта» общинын вийже кугу лийын. Кызытсе Оршанка районысо Упша ден Кугунур приходласе кундемыште тудо шочын. Тыште лӱмлӧ руш шымлызе С.К.Кузнецовын эше 1909 ийыштак «Кугу сорта» нерген возымыжым ушештарынем. Тиде сектылан тудо кугу материалым пӧлеклен. Ты организаций моткоч шучко, осал пашам ыштыше, эсогыл айдеме вӱрым йоктарыше лийын манын колалтын гынат, тидлан ӱшаныме ок шу. Кузнецовын шымлымаштыже тыгай шонымаш йӧршеш уке. А тудлан ӱшаныде ок лий,  молан манаш гын автор «Кугу сортан» вуйлатышыже-влак дене ик гана веле огыл, поснак Якманов дене, тӱрлӧ ийлаште вашлийын. Шке шымлымашыжымат пеш радамлын иктешлен возен. 

«Кугу сорта» сектын кумалме радамже чимарий-влак семынак Ош Кугу Юмылан да тудын пелашыжлан кумалмашке виктаралтын. Руш армийын салтакше лиймыж годым Якманов вес илышым ужын, таҥастараш тунемын, шинчымашыже кушкын. Религий шотыштат умылымашыже чотак вашталтын. Сандене, пӧртылмекыже, кок изак-шолякын полшымышт дене тошто марий верашкат вашталтышым пурташ шонымыжым илышыш шыҥдарен. Марий религийыште шнуйлан эре тул шотлалтын, а Якманов тудым вӱдлан вашталтен. Тул огыл ынде чоным эрыктен да осалым йӱлалтен,  вӱд арулыкым пуэн. Санденак сектын радамышкыже пурышо у еҥын ӱмбакыже индеш гана вӱдым опталыныт. Юмылан надыр шотеш пуымо чонанын ужашыжым тулыш кышкыме олмеш ынде киндым, ӱйым да мӱйым кучылтыныт. Шуко Юмо олмеш иктым – Ош Кугу Юмым – коденыт да осал вийын полкыжым шайтан дене вашталтеныт. Мутат уке, сектын тӱҥжӧ - мӱй гыч ыштыме 7-8 вершок кӱжгытан (ик вершок – 4,4 см) сорта. Молан тыге: янлык, вольык огыл гыч  чонанын ыштыме веществаже. Кӱжгытшылан ӧрде от керт. Сортан   чӱктышашлык икмыняр рӱдыжӧ лийын. Но тудым пеш кугу туткар але чер шарлыме, моло ойго годым веле чӱктеныт. А тыглай кумалтышыште индеш деч шагал огыл изирак сортам кучылтыныт. Кумалтыш годым кӱртньӧ гыч ыштыме атышӧр дене пайдаланымым чарненыт. Чылажымат шопке але куэ пу, кумыж гыч ыштеныт. Сортажымат пырче дене темыме пу атыш шынденыт. Но шайтаным поктен колтымо йӱлалан пу пычалым да куэм дене пӱтыралме сабльым кучылтыныт.

Кумалтышым отышто веле огыл, суртыштат эртареныт. Чыла тидын дене пырля общиныш ушнышо-влаклан кочывӱдым йӱаш, тамакым шупшаш, чайым йӱаш чаралтын. А кумалтышыш руш деч молыжо чылан миен кертыныт. Кумалтышым тӱ­ҥалме деч ончыч, кок шопке пум ваш йыген, тулым луктыныт да олымым ылыжтеныт. Шайтанымат тулвуй дене поктеныт, киндымат вӱргене кӱзӧ дене гына пӱчкыныт. «Кугу сорта» община шнуй пушеҥгылан куэ ден шопкем шотлен,  сандене кумалтышымат тиде кок пушеҥге пелен эртареныт. Куэ - Ош Кугу Юмо, а шопке - тудын пелашыже, а нунын коклаш 7 але 9 варам пыштеныт. Тудын пеленак шагым келыштареныт. Ончылно кумалтышым эртарыше, вара пӧръеҥ, шеҥгелнырак ӱдырамаш ден йоча-влак шогеныт. Кумалтыш годым кӱслем шоктеныт. Эше ик ойыртемышт – сукалтен шичде, вуйым савен гына кумалыныт.

Редакций деч: материалым мучаш марте луднеда гын, 2011 ий 28 январьысе "Марий Эл" газет номерым але газетын PDF электронный версийыжым лудса.

Электронный подписке нерген ешартыш информацийым http://www.mariel.org.ru/podpiska/4145-jelektronnyjj-podpiska.html интернет лаштыкыште муаш лиеш.

С.Носова.

М.Скобелевын фотожо.